-จังหวัดร้อยเอ็ด/...ประเพณีตบประทายเพื่อความเป็นสิริมงคลและความอุดมสมบูรณ์ของพืชพันธุ์ธัญญาหารในชุมชนและหมู่บ้านของชาวบ้านหนองนกเป็ด ม.๑ ตำบลสระนกแก้ว อ.โพนทอง

เมื่อเวลา ๐๗.๐๐ น. วันนี้ ๖ พ.ค.๒๕๖๕  นายบรรพต  บุตรพรหม  ผู้ใหญ่บ้านหมู่ที่ ๑ บ้านหนองนกเป็ด ตำบลสระนกแก้ว อำเภอโพนทอง จังหวัดร้อยเอ็ด   ประกาศหอกระจายข่าวกำหนดวันเวลาทำพิธีตบประทายส่วนมากจะเป็นหลังวันเลี้ยงเจ้าปู่กุดเป่งของทุกปีภายในเดือน ๖ ละ          ปีนี้   ๒๕๖๕ วันนี้ ๖ พ.ค.๒๕๖๕ เวลา ๑๓.๐๐ น.กำหนดในบริเวณวัดบ้าน ประกอบพิธี  ชาวบ้านจะเดินทางมาถวายเพลแด่พระภิกษุสงฆ์ที่วัดจากนั้นก็จะมีการนิมนต์พระภิกษุสงฆ์มาเจริญพระพุทธมนต์ที่หลักประทาย โดยมีเฒ่ากระจ้ำพร้อมด้วยพระภิกษุสงฆ์ในการประกอบพิธีทางความเชื่อดั้งเดิม  นำเครื่องเซ่นไหว้บวงสรวงดวงวิญญาณเจ้าปู่เจ้าเขาที่ หลักประทาย  ประกอบด้วย  หมากพลู  บุหรี่และภาหวาน (สำหรับของหวาน มีข้าวเหนียวกับกล้วย  มะม่วงสุกเป็นต้น)    ขันดอกไม้ซึ่งประกอบด้วยดอกไม้และเทียนอย่างละ 5 คู่  น้ำ 1 แก้ว บั้งไฟเสี่ยงทาย   โดยชาวบ้าน จะนำ แก้วน้ำ  กระป๋องนม  ถ้วย  หรือถังน้ำขนาดเล็ก  บรรจุทรายมาจากบ้านของตน  ซึ่งส่วนใหญ่จะตักทรายมาจากตามร่องน้ำ  เนื่องจากมักจะมีตะกอนทรายเป็นจำนวนมาก         จากนั้นก็จะทำพิธีตบประทาย  โดยคว่ำภาชนะที่บรรจุทรายลงที่โคนหลักประทาย  และปั้นทรายเป็นรูปเจดีย์   รูปสัตว์     จระเข้  เต่า   จากนั้นก็จะมีการจุดบั้งไฟเสี่ยงทายบั้งแรกเสี่ยงทายเกี่ยวกับคน  บั้งที่สอง เสี่ยงทายเกี่ยวกับสัตว์เลี้ยง (วัวควาย)  และบั้งที่สาม เสี่ยงทายเกี่ยวกับน้ำท่าฟ้าฝน  หากว่าบั้งไฟขึ้นตรงทุกบั้งก็แสดงว่าปีนั้นผู้คนและสัตว์เลี้ยงจะไม่ค่อยเจ็บป่วยล้มตาย  ฝนตกน้ำท่าอุดมสมบูรณ์  ถ้าบั้งใดขึ้นไม่ตรงหรือแตกก็จะทำนายว่าจะไม่ค่อยปกติหรือแห้งแล้งแล้วแต่กรณี  เมื่อเสร็จพิธีก็จะแยกย้ายเดินทางกลับหมู่บ้าน           สิ่งหนึ่งที่ชาวบ้านจะนำมาร่วมพิธีก็คือ  กระทงหน้าวัว  ซึ่งเป็นกระทงกาบกล้วยรูปสามเหลี่ยม  ภายในกระทงชาวบ้านจะนำข้าวดำ  ข้าวแดง  หมากพลู  บุหรี่  อาหารคาว-หวาน  พริก  เกลือ ดอกไม้และเทียนอย่างละ 1 คู่  รวมทั้งมีการตัดผมและเล็บใส่ในกระทงด้วย  พระสงฆ์จะพรมน้ำพระพุทธมนต์ใส่กระทงแล้วชาวบ้านจะนำไปทิ้งนอกหมู่บ้าน  ชาวบ้านเชื่อว่าเป็นการทิ้งเคราะห์ทิ้งโศกเพื่อให้เกิดศิริมงคลแก่ตนเองและครอบครัว              จากการสอบถามผู้เฒ่าที่สูงวัยในหมู่บ้านเกี่ยวกับที่มาของประเพณีตบประทายได้ความว่า   “ประทาย” หรือการนำทรายมาก่อบูชาที่หลักไม้  ที่เรียกว่า “หลักประทาย” ซึ่งหลักไม้เป็นที่สถิตของดวงวิญญาณเจ้าป่าเจ้าเขา  หรือผีบรรพบุรุษ  ผู้ที่คุ้มครองปกปักรักษาชาวบ้าน หลักประทายเป็นเสาไม้ขนาดไม่แน่นอน  ฝังอยู่บนพื้นดินสูงประมาณ 1-1.50 เมตร  ปลายเสาทำเป็นรูปที่มีลักษณะคล้ายดอกบัว  มีหลักใหญ่อยู่ตรงกลาง 1 หลัก  คำว่า “ตบประทาย” นั้น  อาจเพี้ยนมาจากคำว่า “นบพระทราย”  คือการนำทรายมาก่อเป็นเจดีย์  เพื่อถวายเป็นเครื่องบูชา  และอาจจะมาจากการนำภาชนะบรรจุทรายมาคว่ำลงหรือที่ชาวอีสานเรียกว่า “ตบ” ที่โคนหลักประทาย  จึงมีเรียกว่า “ตบประทาย” ก็เป็นได้

สุเทพ  ลอยแก้ว/รายงาน